Otomasyon dergisi, Türkiye'nin otomasyon konusundaki ilk ve en köklü dergisidir. 1992 yılında “Türkiye’de Otomasyonsuz Fabrika Kalmasın” sloganıyla yola çıkan dergi, Türkiye endüstrisinin otomasyon konusunda bilgilendirilmesini kendisine misyon edinmiştir. Dünyadaki ve Türkiye'deki gelişmeleri anında okuruna iletmeyi; otomasyon alanında yapılacak yatırımların, doğru ve kârlı olabilmesi için yol gösterici bir rol oynamayı amaçlamıştır.

RADYATÖRİMALATI TESİSİ ATIK YÖNETİM PLANI: ÖRNEK ÇALIŞMA

ŞEYMA ORDU1 , TUĞBA KAPLAN2 1 NAMIK KEMAL ÜNİVERSİTESİ ÇORLU MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ ÇEVRE MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ 2NAMIK KEMAL ÜNİVERSİTESİ FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ

ÖZET Türkiye’de hızlı ekonomik büyüme, kentleşme, nüfus artışı ve refah seviyesinin yükselmesine bağlı olarak ortaya çıkan atık türleri ve miktarlarındaki artış, her bir tür için ayrı yönetim sistemi kurmak yerine tüm atıkları içine alan entegre bir yaklaşımın gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Bu yaklaşım 05.07.2008 tarihli ve 26927 sayılı Resmi Gazetede yayınlanan Atık Yönetimi Genel Esaslarına Ait Yönetmelik ile desteklenerek, günümüze kadar uygulanmıştır. Başlangıçta uygulamalar öncelikle büyük ölçekte atık oluşturan sanayiler ve belediyeler tarafından yapılmaya başlanmıştır ve zaman içinde tüm tesislere yayılmıştır. Atıkları çöp olarak değil de geri kazanılmış ürün olarak görmek ülke ekonomisine oldukça büyük katkı sağlamaktadır ve bunun yanı sıra doğal kaynaklara olan ihtiyaç azalarak, doğal kaynaklarımız korunmaktadır.

Atık, üretim ve kullanım faaliyetleri sonucu ortaya çıkan, insan ve çevre sağlığına zarar verecek şekilde doğrudan veya dolaylı biçimde alıcı ortama verilmesi sakıncalı olan her türlü madde olarak tanımlanmaktadır [1]. Türkiye’de, 1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu’nda “atık” terimi; herhangi bir faaliyet sonucunda çevreye atılan veya bırakılan zararlı maddeleri, ifade ediyordu [2]. 1983 tarihli ve 2872 Sayılı Çevre Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (5491 sayılı ve 2006 tarihli) ile atık tanımı, “kimyasal ve/veya biyolojik yönden olumsuz etki yaparak ekolojik denge ile insan ve diğer canlıların doğal yapılarının bozulmasına neden olan atıklar ve bu atıklarla kirlenmiş maddeler” şeklinde değiştirilmiştir[3].

Atık yönetimi; atığın kaynağında azaltılması, özelliğine göre ayrılması, toplanması, geçici depolanması, ara depolanması, geri kazanılması, taşınması, bertarafı ve bertaraf işlemleri sonrası kontrolü ve benzeri işlemleri içeren bir yönetim biçimidir. Atık yönetiminde genel ilke; atıkların kaynağında azaltılması, kaçınılmaz olarak çıkan atıkların da mümkün olan en yüksek oranda geri kazanılarak, yeniden kullanılması olmalıdır[4]. Atık Yönetimi Genel Esaslarına Ait Yönetmelik EK II-A’da atık yönetim planında bertaraf yöntemleri D kodu ile ve geri kazanım işlemleri EK II-B’de R kodu ile verilmektedir. Bu kodların yönetmelikteki anlamları Tablo 1 ve Tablo 2’de gösterilmiştir.

  1. MATERYAL VE YÖNTEM

2.1. Metal Sektörü

Metal sanayi, bütün sanayi kolları içinde hem ekonomik büyüklük hem barındırdığı iş gücü hem de stratejik önem itibari ile Türkiye’nin en önemli sanayi alanı durumunda bulunmaktadır. Bu büyük metal sanayinin içinde demir çelik, otomotiv, beyaz eşya, savunma, otomotiv yedek parça gibi sanayinin olmazsa olmazlarını üreten, hatta insan hayatının artık vazgeçilmezlerini üreten sektörler bulunmaktadır [1].

Metal sanayi sektörü yıllar itibariyle Türkiye’de büyük bir gelişim göstermiştir. Üretimde, satışlarda, istihdamda, karlılık oranlarında metal sektörü devamlı kazandıran gelişmesini sürdüren bir sektör konumunda bulunmaktadır. Bütün sektörler içinde, üretim, katma değer, ihracat ve istihdam alanlarının tamamı birlikte düşünüldüğünde, metal sanayi gelişmesini sürdüren ve büyüme içinde olan bir sektör halindedir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın sayılarına göre; Türkiye’de metal sektöründe 1 milyon 426 bin 724 kişi çalışmaktadır [6]. Metal sanayinin, Türk sanayisi üretimi içindeki payı % 39 seviyesindedir. Yine metal sanayinin katma değer içindeki payı ise % 26 seviyesindedir. Toplam ihracat içindeki payı ise; % 49 yani neredeyse Türkiye’nin toplam ihracatının yarısı büyüklüğündedir [7].

Metal sanayinin, Türk sanayisi için önemi ve bunun yanında metal sanayi atıklarının çok çeşitli ve fazla olması dikkate alınarak, metal sektöründe yer alan bir tesisin atık yönetim planı incelenmiştir. İncelemede tesiste açığa çıkan atık miktarlarının ve geri dönüşüm işlemine girip girmediklerinin tespiti ile atıkların ne şekilde değerlendirildiklerine yönelik bilgiler üzerinde durulmuştur.

2.2. Örnek Tesisin Tanıtımı

Tesis 55212 m² yüzölçümlü alan üzerinde, 27907 m² yüzölçümlü kapalı alanda yer almaktadır. Tesiste 40 idari personel, 396 işçi 3 vardiya halinde çalışmaktadır. İşletme 1867200 adet/yıl üretim kapasiteli ‘‘Panel ve Havlu Radyatör İmalatı( Kalorifer Peteği )’’ konusunda iç ve dış piyasaya üretim faaliyetinde bulunmaktadır. Emisyon ve Atık su konularında Çevre Kanununca Alınması Gereken İzin Lisanslar Hakkındaki Yönetmelik kapsamında çevre izinleri bulunmaktadır. Tesis ayrıca 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği yasası gereği tam zamanlı İş Sağlığı Güvenliği Uzmanı bulundurmaktadır.

Tesisin yerleşim planına göre girişte İdari Kısım, Yedek Parça Ambarı ve Yardımcı İşletmeler (Teknik Atölye) yer almaktadır. Yardımcı işletmelerin hemen karşısındaki binada Panel Hatları, 1. ve 2. Boyahaneler, Paketleme ve Sevkiyat ünitelerinin yer aldığı Üretim binası bulunur. Üretim binasının tam karşısında, Malzeme Ambarı ve Kimyasal Madde Deposu yer almaktadır.

Malzeme ambarının arkasında da Tehlikeli Atık Deposu bulunmaktadır. Üretim binasının sol tarafında ise Atık su Arıtma Tesisi ile 3. Boyahane Ünitesinin yer aldığı binalar mevcuttur. Boyahanelerde panel radyatörlerin elektrostatik yöntemiyle toz boya ve astar boyama işlemleri yapılmaktadır [8]. Tesiste oluşan atıklar geçici depolama alanlarında biriktirilerek, geri dönüşüm veya bertaraf işlemlerinden herhangi birine tabi tutulmak üzere lisanslı firmalara ulusal atık taşıma formu veya irsaliyelerle gönderilmektedir.

Tesiste oluşturulan atık yönetim planı ile oluşan ve gelecekte oluşacak olan atık miktarlarının analizi yapılmaktadır. Bu analize göre ne tür uygulamalarla atık azaltımına gidilebilir bunun araştırması yapılabilmektedir. Örnek tesiste de her bölümde bulunan ayrı toplama kapları ile kaynağında ayrıştırma işlemi yapılmaktadır. Tesis çalışanları bu konuda bilgilendirilerek çevre eğitimleri verilmektedir. Böylece tesiste kaynağında atık ayrışımı sağlanmış olmaktadır.

Tesiste oluşan tehlikeli ve tehlikesiz atıklar şunlardır: Kimyasal arıtma tesisinden çıkan çamurlar, arıtma çamuru; boyahane(toz boya bulaşmış karton ve naylon), Panel Hattı, paketleme(yapıştırıcı kutuları), atölye, düz radyatör, torna(yağlı bez ve eldivenler), kontamine atık; fabrika revirinden çıkan atıklar tıbbi atık; Atölye(makine bakımından), preslerden akan yağlar, panel hattındaki makinelerden ve boyahane konveyör yağlarından oluşan atık yağ; boyahanede kullanılan yaş boyanın çamurları boya çamuru atığı, fabrika yemekhanesinden kaynaklanan bitkisel atık yağ; ofis ve tesis içerisinden (aydınlatmalar vb.) floresan lamba; panel hattı, denemeler bölümü, bakım işlerinden kaynaklanan atık bor yağı; jeneratör ve forkliftlerden akü, ofiste çeşitli cihazların kullanımından kaynaklanan atık pil ve akümülatör atıkları; ofis ve tesis içerisinden (aydınlatmalar, PC hurdaları vb.) kaynaklanan elektrik-elektronik atıklar; tesis içerisinde kullanılan araçların lastiklerinden (forklift vs.) kaynaklanan ömrünü tamamlamış lastik; paketleme, boyahane, ambar, düz radyatör bölümü ve ofislerden kaynaklanan kağıt-karton, plastik atıklar; dilme hattı(çapak hurda), delme(saç hurda), torna(saç hurda) bölümlerinden kaynaklanan metal atıklardır [8]. Tesiste 2013 yılında oluşan tehlikeli atık miktarları tablo 3’de verilmiştir.

2.3. Tesise Ait Atık Yönetim Planı

Tesis için hazırlanan ve uygulanan endüstriyel atık yönetim planı (tehlikeli ve tehlikesiz atık) formatına göre, önce atık üreticisi ve sanayi tesisine ait bilgiler, atık kaynağı ve türleri hakkında bilgi ve daha sonra atıkların toplama-ayırma/geri kazanım ve bertarafa gönderildiği tesisler hakkında bilgiler yer almalıdır. Makale çalışmasında, tesiste yapılan atık yönetim planına göre, atık türleri ve kaynakları hakkında detaylı bilgi Tablo 4’te verilmiştir. Atık kaynakları, miktarları, bertaraf ve geri dönüşüm işlemleri ile ilgili detaylı bilgiye ise Tablo 5’te ulaşılabilmektedir.

  1. SONUÇLAR VE TARTIŞMA

Makale çalışmasında seçtiğimiz örnek tesiste yasal düzenlemelere göre çalışmalar yapılmaktadır. Bu kapsamda atık yönetim planları uygulanmaya çalışılmaktadır. Kaynağında ayrı toplama, atık azaltılması çalışmaları, geri dönüşüm gibi işlemler uygulanmaya konulmaktadır. Bütün bu işlemlerin en başında eğitim çalışmaları gelmektedir. Tesiste işçisinden işverenine kadar herkes çevre ve atık konusunda bilgilendirilmektedir. Özellikle tehlikeli atıkların tehlikesizlerden ayrılması işlemleri büyük önem taşımaktadır. Bunun için işletme içerisine ayrı toplanmaları için kaplar konulmaktadır. Bertaraf amaçlı olarak toplanan tehlikeli atıklar için bertaraf bedeli ödenmektedir.

Bu nedenle geri dönüşüm malzemelerinin tehlikelilere karışması engellenmektedir. Bu da maliyet açısından çok faydalı olmaktadır. Tesiste uygulanan atık yönetimine göre oluşan atıklar kaynağında ayrı toplama kaplarında toplanarak atık alanına getirilmektedir. Atık alanı tehlikesiz ve tehlikeli olmak üzere iki farklı şekildedir. Atıklar atık alanına getirildiğinde de ayrı yerlerde bekletilmektedir. Özellikle tehlikesiz atıklar tehlikeliler ile karıştırılmamalıdır. En ufak bir yağ, boya veya herhangi bir kimyasal bulaşması halinde tehlikesiz atık tehlikeli atık sınıfına girmektedir. Bu da geri dönüşümü mümkün olan bir atığın bertarafa gönderilmesi demektir. Buna benzer olarak dikkat edilmesi gerekenlerden biri de floresan lambaların kırılmamasıdır.

Lambaların içinde civa gazı bulunmaktadır ve kırıldığında tehlikelilik özelliğini yitirmektedir. Ayrıca açığa çıkan civa gazı da, hem çevre hem insan sağlığı açısından tehlikeli olmaktadır. Tesiste 2013 yılında oluşan toplam tehlikeli atık miktarı 106370 kg/yıl, tehlikesiz atık miktarı 2102458 kg/ yıl’dır, tehlikesiz atıkların büyük bir kısmını metal atıkları oluşturmaktadır.

Atık yönetim planındaki atıklardan, atık floresan lamba, bilgisayar parçası, toner v.b. atıklar geri kazanım firması olan Evciler Kimya Madencilik ve Değerli Metaller San. Tic. Ltd. Şti.’ne, kirliliğin azaltılması için kullanılan parçaların (bileşenlerin) geri kazanımı işlemleri için gönderilmektedir. Demir; hammadde haline gelmek ve imalata girmek üzere geri dönüşüm tesislerine satışı yapılır. Paslanmaz malzeme; geri dönüşüm tesislerine satışı yapılır. Bakır, sarı pirinç; hammadde haline gelmek ve imalata girmek üzere geri dönüşüm tesislerine satışı yapılır. Plastikler; hammadde haline gelmek ve imalata girmek üzere geri dönüşüm tesislerine satışı yapılır. NiCd, NiMH ve Li-ion olan piller; yurtdışındaki lisanslı geri dönüşüm firmalarına ihraç sureti ile geri dönüştürülür. Atık floresan lambaların içerisindeki cıva gazı alınarak kalan cam maddesinin geri kazanımı sağlanmaktadır. Tesisten 2013 yılında oluşan 3000 kg/yıl elektronik atık ve 30 kg/yıl floresan lambanın geri kazanımı sağlanmıştır.

  1. Kategori olarak; tesisten çıkan atık yağlar fiziksel geri kazanım (recycling), fiziksel bir dereceye kadar kimyasal geri kazanma (reclaiming) ve daha ileri rafineri prosesleri ile geri kazanma (re-refining) yolları ile geri kazanılmak üzere Golteks Petrol Kimya San. ve Tic. Ltd. Şti.’ne gönderilmektedir. Tesiste 2013 yılında oluşan 3140 kg/yıl atık yağ geri kazanılmıştır. Tehlikeli maddelerle kontamine olmuş ambalaj malzemeleri (variller, plastik bidonlar, IBC) yıkanarak tehlikeli atıklarından arındırılmak üzere Pay Plastik Geri Dönüşüm ve Geri Kazanım şirketine gönderilmektedir. Yıkama sonucu oluşan atıksular arıtma tesisinde arıtılmaktadır. Tesiste 2013 yılında oluşan 35400 kg/yıl kontamine ambalaj atığı geri kazanılmıştır.

Tıbbi atıklar sterilizasyon yöntemi ile tıbbi atık bertaraf tesisi olan Atık Çevre Teknolojileri İnş. San. Tic. A.Ş.’ye gönderilmektedir. Sterilizasyon işleminden çıkan tıbbi atıklar Tekirdağ İl Çevre Hizmetleri düzenli depolama tesisine gönderilmektedir. Tesiste 2013 yılında oluşan 20 kg/yıl tıbbi atığın sterilizasyon işlemi sonucu bertarafı sağlanmıştır. Geri kazanımı mümkün olan atıklar (kağıt-karton) toplanarak Özköse Ticaret firmasına gönderilmektedir.

Tesiste 2013 yılında oluşan ambalaj atıklarından 108900 kg/yıl kağıt-kartonun ve 23200 kg/yıl plastik ambalajın geri dönüşümü sağlanmıştır. Metal atıklar tehlikesiz atık toplama ayırma tesisi olan Doğa Geri Dönüşüm San. Tic Ltd. Şti.’ne gönderilmektedir. 2013 yılında oluşan 1970358 kg/yıl metal atığı ergitme işlemlerinden geçirildikten sonra yeniden metal haline getirilerek geri dönüştürülmüştür. Tehlikeli maddelerle kontamine olmuş bezler, eldivenler ve arıtma çamurları, geri kazanımı mümkün olan tehlikeli ve tehlikesiz atıkların geri kazanımı işlemleri için Süreko Atık Yönetim Nak. Loj. Elektrik Üretim A.Ş. firmasına gönderilmektedir. Süreko Atık Yönetim Nak. Loj. Elektrik Üretim A.Ş’nin lisansı kapsamında atıktan üretilmiş yakıt hazırlama tesisine kabul edilen atıklar kalorifik değerleri ve ağır metal oranları dikkate alınarak ön işleme tabi tutulurlar. Ön işlemden geçirilen atıklar istenilen boyuta getirildikten sonra çimento fabrikalarına ek yakıt olarak kullanılmak üzere gönderilmektedir. Tesisten 2013 yılında oluşan 11780 kg/yıl atık boya çamuru, 30540 kg/ yıl arıtma çamuru, 10780 kg/yıl kontamine bez, 6500 kg/ yıl atık bor yağı bertaraf edilmek üzere gönderilmiştir. Atık araç lastikleri, kauçuk granül haline getirilerek geri kazanımı işlemleri için Lokman Geri Kazanım Temizlik Nakliyat ve Kağıt Tic. San. A.Ş. firmasına gönderilmektedir. Tesiste 2013 yılında atık araç lastiği oluşmamıştır.Tesis yemekhanesinden oluşan bitkisel atık yağlar, Kolza Biodizel Yakıt ve Petrol Ürün San. ve Tic. A.Ş. firmasına gönderilmektedir. Bunlardan geri kazanım işlemlerinden sonra yakıt biyodizeli, oto biyodizeli, yağlama yağları, endüstriyel bitkisel bazlı yağlar, ham gliserin, asit yağları üretilmektedir. Tesisten 2013 yılında oluşan 290 kg/yıl bitkisel atık yağ geri kazanılmıştır. TAP (Taşınabilir Pil Üreticileri ve İthalatçıları Derneği) toplama, ayırma, bertaraf ve geri dönüşüm işlemlerini gerçekleştirmektedir. Tesiste 2013 yılında oluşan 10 kg/yıl atık pil TAP’a gönderilmiştir.

Sonuç olarak atık yönetiminin uygulanması öncelikle çevre kirliliğinin önlenmesi anlamında çok faydalı ve önemli, aynı zamanda tesis için maliyet açısından oldukça faydalı bir uygulamadır.

KAYNAKLAR:

  1. Atık Kavramı. http://www.aso.org.tr/kurumsal, (17.04.2014).
  2. Çevre Kanunu, T.C. Resmi Gazete, 2872, (1983).
  3. Çevre Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, T.C. Resmi Gazete, 5491, (2006).
  4. Atık Yönetimi Çevre ve Şehircilik Bakanlığı. http://atikyonetimi.cevrevesehircilik.gov.tr, (15.05.2014).
  5. Atık Yönetimi Genel Esaslarına Ait Yönetmelik, T.C. Resmi Gazete, 26927, (2008).
  6. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, http://www.csgb.gov.tr/ csgbPortal, (11.11.2014).
  7. Metal Sektörü, http://www.turkmetal.org.tr, (20.04.2014).
  8. Kaplan,T., Metal endüstrisinde atık yönetimi ve Avrupa Birliği ülkeleri ile karşılaştırılması, Yükseklisans Tezi, Namık Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Tekirdağ, (2014).